Sürücü Kadronuz Pazartesiye Göre Kurulu: Gıda ve İçecek Dağıtımında Teslimat Günlerini Dengelemek
Bir dağıtım filosu ortalama gününe göre değil, en yoğun gününe göre boyutlandırılır. Sürücü kadrosu için de aynısı geçerlidir: Pazartesi 28 rota gerekiyorsa, salı yalnızca 20 rota gerekse bile deponun pazartesi günü 28 sürücüye ihtiyacı vardır.
Bu zirveyi karşılamak giderek zorlaşıyor. IRU'nun son sürücü açığı raporuna göre Avrupa'da yaklaşık 502.000 kamyon sürücüsü pozisyonu boş; açık oranı %13 ve sürücü açığı operatörlerin %65'i için en acil sorun [1]. Sürücü bulmak zorken, yalnızca zirve gün için gereken her sürücü bir işe alım ve elde tutma sorunudur.

Bu zirvenin bir kısmı, dağıtım ekiplerinin kontrolündeki bir karardan kaynaklanır: her mağazanın haftanın hangi günlerinde ziyaret edileceği. Bir kısmı ise pazartesi günü teslim edilmesi gereken gerçek taleptir. İkisi de planlanabilir, ama farklı yollarla.
Zirve bir takvim kararıdır
Mağaza teslimatında günlük hacim, teslimat takvimini izler. Her mağazanın kendi ziyaret günleri vardır ve bu takvimlerin toplamı her gün kaç durak, dolayısıyla kaç rota gerektiğini belirler.
Takvimler de yavaş değişir. Yeni açılan bir şube, o dönemde hesaba uygun olan günleri alır. Bir mağaza yoğun bir hafta sonunun ardından pazartesi teslimat ister. Her değişiklik tek başına makuldür; ancak hafta bir bütün olarak nadiren yeniden planlanır ve zamanla bazı günler diğerlerinden çok daha fazla ziyaret taşır.
Örnek bir hesap
Pazartesiden cumaya haftada 2.640 mağaza ziyareti yapan ve rota başına yaklaşık 22 durak planlayan varsayımsal bir depo düşünün. Tablo, mevcut takvimde ve aynı ziyaretlerin haftaya eşit dağıtıldığı bir takvimde günlük ziyaret ve rota sayılarını gösteriyor.
Gün | Bugünkü ziyaret | Bugünkü rota | Dengelenmiş ziyaret | Dengelenmiş rota |
|---|---|---|---|---|
Pazartesi | 616 | 28 | 528 | 24 |
Salı | 440 | 20 | 528 | 24 |
Çarşamba | 572 | 26 | 528 | 24 |
Perşembe | 462 | 21 | 528 | 24 |
Cuma | 550 | 25 | 528 | 24 |
Hafta | 2.640 | 120 | 2.640 | 120 |
Bugün depo 28 sürücüye göre kadro kuruyor, çünkü pazartesi 28 rota gerekiyor. Salı günü bu araçların 8'i bahçede bekliyor. Dengelenmiş takvimde her gün 24 rota gerekiyor; böylece haftanın tamamını 24 sürücü karşılıyor.

Başka hiçbir şey değişmiyor. Her mağaza teslimat sayısını koruyor, haftalık iş yine 120 rota ve hiçbir hizmet taahhüdü değişmiyor. Yalnızca günler değişiyor. Rakamlar hesabın kolay takip edilmesi için seçildi; ölçülmüş bir sonuç değil. Rota başına 20 ile 25 durak arasındaki her değerde, aynı takvimler zirveyi üç ila dört sürücü düşürüyor.
Daha düşük bir zirve neyi değiştirir?
Daha düşük bir zirve toplam işi azaltmaz; tek bir gün için ne kadar kapasite tutulması gerektiğini değiştirir. 28 yerine 24 sürücüye göre kadro kuran bir depo, en yoğun gününde daha az sürücü bulup elde tutmak zorunda kalır, daha az aracı yedekte bekletir, geçici sürücülere ve fazla mesaiye daha az bağımlı olur.
Etkisi filonun ötesine geçer. Toplama ve yükleme ekipleri de en yoğun sevkiyat gününe göre planlanır; daha dengeli bir hafta da sürücülere daha öngörülebilir bir çalışma düzeni sunar. Sürücülerin yerini doldurmak zorken bu önemlidir.
Seçenek 1: Günleri taşıyın
Zirve talepten değil alışkanlıktan geliyorsa, ilk seçenek ziyaretleri daha sakin günlere taşımaktır. Kâğıt üzerinde tamamen eşit bir hafta kurmak kolaydır. Uygulamada ise bir mağazayı başka bir güne taşımak rotayı uzatabilir: Yeni günde yakından geçen bir rota yoksa, zirve kapasitesindeki tasarruf kısmen kilometre ve saat olarak geri ödenir.

Ziyaret günlerini seçmek ile günlük rotaları oluşturmak birbirini etkiler. Bu yüzden bu birleşik problemin yöneylem araştırmasında kendi adı vardır: periyodik araç rotalama problemi. Tek bir günü rotalamaktan çok daha zordur [2]. Tek bir mağaza için mantıklı görünen bir ziyaret düzeni, diğer tüm mağazaların düzenleriyle birlikte ele alındığında kötü rotalar üretebilir.
Her taşımadan önce üç kontrol gelir. Coğrafya: Yeni günde yakında bir rota var mı? Teslim alma saatleri: Mağaza o gün teslimat kabul edebiliyor mu? Sipariş kesim saatleri: Sipariş, toplama ve yükleme için hâlâ zamanında ulaşıyor mu? İzin verilen ziyaret düzenleri de önemlidir. Haftada iki kez ziyaret edilen bir mağazanın ziyaretlerinin art arda günlere değil, örneğin pazartesi ve perşembeye yayılması gerekebilir.
Hedef, toplam rota süresini bugünküne yakın tutarken hafta boyunca en az araç ve sürücü gerektiren takvimdir. Bu genellikle tamamen düz bir çizgi değil, daha düşük bir zirve demektir.
Seçenek 2: Zirveyi planlayın
Bazı operasyonlarda pazartesi işin kendisidir. Hafta sonu çok satan ürünler pazar akşamına kadar rafları boşaltır ve mağazaların pazartesi sabahı ilk iş ikmal edilmesi gerekir. Pazar günü teslimat yapılmıyorsa pazartesi, bir önceki gün çıkacak olanı da taşır. Bu ziyaretleri salıya taşımak satış kaybına yol açar.
Bu durumda zirve kalır ve soru, onu daha az sürücüyle nasıl taşıyacağınıza dönüşür. Örnekte pazartesi 616 ziyaretini koruyor. Rota başına 22 durakla bu 28 rota, 26 durakla 24 rota eder. Salıdan cumaya her güne eşit olarak 506 ziyaret düşüyor; bu da bugünkü 22 durakla günde 23 rota demek. Böylece bu günlerin hiçbiri yeni zirve olmuyor.
Üç yöntem bir pazartesi rotasının taşıyabileceğini artırır. Aşağıdaki katkılar temsilîdir; gerçek bir değerlendirme bunları rota verisinden ölçer.
Adım | Pazartesi rotası başına durak | Gereken pazartesi rotası |
|---|---|---|
Bugün | 22 | 28 |
Pazartesi daha geniş teslim alma saatleri | 23 (+1) | 27 |
Daha uzun pazartesi vardiyası, haftanın geri kalanında daha erken bitiş | 25 (+2) | 25 |
Daha büyük cuma teslimatlarının ardından daha küçük pazartesi teslimatları | 26 (+1) | 24 |
Daha geniş teslim alma saatleri, saatleri çakışan mağazalarda beklemeyi azaltır ve bir durak daha için zaman açar. Pazartesi günü yaklaşık bir saat fazlası, molalar ve depoya dönüş hesaba katıldığında iki durak ekler. Yeri olan ve cuma günü daha fazla teslimat alan mağazaların pazartesi daha azına ihtiyacı olur; daha küçük teslimatlar da daha hızlı boşaltılır ve bir durak daha ekler.
Daha uzun pazartesi, hafta içinde dengelenir. Her gün 24 sürücüyle salıdan cumaya rotalar 22 yerine yaklaşık 21 durak taşır; sürücüler bu günlerde daha erken bitirir. Pazartesinin 88 ek durağı (616 − 24 × 22), salıdan cumaya 88 eksik durakla (4 × 22) dengelenir ve tek bir pazartesi ziyareti taşınmadan zirve 28 sürücüden 24'e iner.

Pazartesi zirvesi için diğer yöntemler
- Pazartesi daha geniş teslim alma saatleri. Teslim alma saatleri en dar olan mağazalardan yalnızca pazartesi günleri için daha erken ya da daha geç bir saat isteyin. Daha az saat çakışması, daha az bekleme ve rota başına daha fazla durak demektir.
- Haftanın geri kalanında erken bitişlerle dengelenen daha uzun pazartesi vardiyaları. Sürücüler zirve günde daha uzun çalışır, sakin günlerde eve daha erken döner; böylece haftalık çalışma saatleri aynı kalır.
- Depolamanın izin verdiği yerlerde daha büyük cuma teslimatları. Yeri olan mağazalar cuma günü daha fazla teslimat alabilir; bu, pazartesi gelmesi gerekeni azaltır ve pazartesi boşaltmayı kısaltır.
- Kısa rotalarda ikinci sefer. Erken biten şehir içi rotalar depoya dönüp yeniden yükleyerek ikinci bir tur atabilir; böylece bir araç ve bir sürücü iki rotayı karşılar.
- Yalnızca pazartesiye özel kapasite. Bir taşıyıcı ya da kiralık araçlar, her gün bunun için kadro kurmadan zirvenin bir kısmını karşılayabilir.
- Pazartesi öncelikleri. Stoğu ilk biten mağazalara pazartesi sabah erkenden hizmet verin; stoğu henüz bitmemiş mağazaları salı sabahına kaydırın.
Daha uzun pazartesiler sürüş ve çalışma süresi kurallarına uygun olmalı ve sürücülerle mutabık kalınarak uygulanmalıdır. AB'de günlük sürüş süresi dokuz saatle sınırlıdır; bu süre haftada en fazla iki kez on saate uzatılabilir [5]. Türkiye'de çalışma süresi, iki aylık dönemde haftalık ortalama 45 saati aşmamak koşuluyla, günde 11 saate kadar haftaya farklı dağıtılabilir [6]. Rota süresi sürüşün yanı sıra durakları ve yüklemeyi de kapsar; bu yüzden iki sınırın da kontrol edilmesi gerekir.
Önce günler, sonra sıklık
Bir mağazanın ne sıklıkla ziyaret edildiğini değiştirmek, hangi günlerde ziyaret edildiğini değiştirmekten daha büyük bir adımdır. Pazartesiden cumartesiye her biri günde 20 koli, haftada 120 koli satan iki varsayımsal mağaza düşünün. A mağazası 45 koli, B mağazası 80 koli stoklayabiliyor.
Düzen | Teslimat günleri | Teslimat başına koli | En yüksek stok |
|---|---|---|---|
Üç ziyaret | Pazartesi, Çarşamba, Cuma | 40 | 40 |
İki ziyaret | Pazartesi, Perşembe | 60 | 60 |
Üç ziyaret iki mağazaya da uyuyor. İki ziyaret B mağazasına uyuyor, ama A mağazasını kapasitesinin 15 koli üzerine çıkarıyor. Daha az ziyaret aynı zamanda daha büyük teslimatlar demektir; bu da kalan günlere yük ekler ve bir takvim değişikliğinin ortadan kaldırmaya çalıştığı zirveyi yeniden yaratabilir. Envanter rotalamayla birlikte planlandığında problem envanter rotalama problemine dönüşür; arkasında otuz yıllık bir araştırma birikimi olan bir alan [3].
Günleri taşımak ziyaret sayılarını, stok seviyelerini ve hizmeti aynı tutar; bu yüzden çoğunlukla bir planlama konuşmasıdır. Sıklığı değiştirmek ise mağaza depolamasını, ürün bulunurluğunu ve çoğu zaman satış ilişkisini ilgilendirir. Önce günleri dengeleyin; depolama ve talep verisinin desteklediği yerlerde sıklığı sonra gözden geçirin.
Nereden başlamalı?
Önerimiz
Zirve için işe alım yapmadan önce ziyaretleri haftanın günlerine göre sayın. Taşınabilecek günleri taşıyın, günleri ve rotaları birlikte planlayın. Kalması gereken bir zirvede pazartesi rotalarının daha fazlasını taşımasını sağlayın: daha geniş teslim alma saatleri, haftanın geri kalanında dengelenen daha uzun pazartesiler, daha küçük teslimatlar.
- Son birkaç ayın planlanan mağaza ziyaretlerini depo ve haftanın günü bazında çıkarın.
- Tipik rota başına durak sayınızı kullanarak ziyaretleri günlük rota sayısına çevirin ve zirve günü işaretleyin.
- Zirveyi iki gruba ayırın: taşınabilecek mağazalar (izin verilen günler ve teslim alma saatleri esneklik bırakıyor) ve pazartesiye ihtiyaç duyan mağazalar (hafta sonu stok bitişi, pazar teslimatı yok).
- İlk grup için günleri ve rotaları birlikte yeniden planlayın. İkinci grup için yöntemleri test edin: pazartesi teslim alma saatleri, vardiya uzunlukları, ikinci seferler ve öncelikler.
- Geri dönüş kuralında anlaşarak tek bir depoda pilot uygulama yapın. Zirve sürücü sayısını, rota uzunluğunu, zamanında teslimatı, sürücü çalışma saatlerini ve mağaza geri bildirimini takip edin.
Herhangi bir müşteriden teslimat gününü ya da saatini değiştirmesi istenmeden önce satış ekibini, vardiya düzeni değişmeden önce de sürücüleri sürece dahil edin. İşin çoğu bu mutabakatlarda; hesap kısmı işin kolay tarafı.
Optiyol bu sürecin neresinde?
Optiyol iki seçeneği de destekler [4]. Seçenek 1 için, her mağazanın izin verilen ziyaret düzenleri içinde teslimat günlerini seçer ve günlük rotaları aynı çalıştırmada planlar; böylece sahada hiçbir şey değişmeden önce mevcut takvim, zirve rota sayısı ve toplam rota süresi açısından alternatiflerle karşılaştırılabilir.
Seçenek 2 için yöntemler istisna olmaktan çıkıp planlama ayarlarına dönüşür: Vardiya uzunlukları ve teslim alma saatleri haftanın gününe göre farklılaşabilir, araçlar birden fazla sefer yapabilir, mağazalara öncelik verilebilir ve tek bir gün için ek araç eklenebilir. Plan devreye girdiğinde sürücü uygulaması gerçekleşen bitiş saatlerini plana karşı kaydeder; böylece daha uzun bir pazartesi ve onu dengeleyen erken bitişler gerçekte olanla karşılaştırılabilir.
Sıkça sorulan sorular
Her gün tam olarak aynı sayıda ziyaret mi taşımalı?
Hayır. Coğrafya, teslim alma saatleri ve izin verilen ziyaret düzenleri genellikle tamamen düz bir haftayı rota süresi açısından daha pahalı hâle getirir. Hedefiniz, toplam rota süresi bugünküne yakın kalırken hafta boyunca en az araç ve sürücü olsun.
Pazartesi zirvemizin alışkanlık mı yoksa talep mi olduğunu nasıl anlarız?
Günlere göre stok bitişlerine ve satışlara bakın. Pazartesi teslimat alan mağazalar bu teslimat olmadan pazar günü ya da pazartesi sabahı erken saatlerde stoksuz kalacaksa, zirve taleptir. Stokları salıya kadar yetiyorsa, ziyaret büyük ihtimalle taşınabilir.
Müşteriler yeni teslimat günlerini kabul eder mi?
Bazıları eder, bazıları etmez. İzin verilen günleri zaten alternatif içeren mağazalarla başlayın ve herhangi bir müşteriyle iletişime geçmeden önce satış ekibini sürece dahil edin.
Mevsimsel zirveler ne olacak?
Haftanın günlerine göre dengeyi her mevsim gözden geçirin. İlkbaharda dengelenen bir takvim, içecek hacimlerinin arttığı yaz aylarında dengesini kaybedebilir.
Kaynaklar
[1] IRU (30 Haziran 2026). Operators deeply concerned by worsening driver shortage: new IRU report. https://www.iru.org/news-resources/newsroom/operators-deeply-concerned-worsening-driver-shortage-new-iru-report
[2] Francis, P., Smilowitz, K. ve Tzur, M. (2008). The Period Vehicle Routing Problem and its Extensions. Golden, B., Raghavan, S. ve Wasil, E. (ed.), The Vehicle Routing Problem: Latest Advances and New Challenges. Springer.
[3] Coelho, L. C., Cordeau, J.-F. ve Laporte, G. (2014). Thirty Years of Inventory Routing. Transportation Science, 48(1), 1–19. https://doi.org/10.1287/trsc.2013.0472
[4] Optiyol B2B teslimat çözümü. https://optiyol.com/solutions/last-mile-b2b
[5] Avrupa Parlamentosu ve Konseyi'nin (AT) 561/2006 sayılı Tüzüğü, Madde 6(1). https://www.legislation.gov.uk/eur/2006/561/chapter/II/adopted
[6] 4857 sayılı İş Kanunu, Madde 63, Çalışma süresi.
